पितृ पक्ष 2023 : तारीख, तिथी, विधी आणि महत्व : Pitru Paksha 2023 Start Date And Time, Rituals – हिंदू धर्मात पितरांच्या शांतीसाठी पितृपक्षाला विशेष महत्त्व आहे. यावर्षी भाद्रपद महिन्याचा कृष्ण पक्ष म्हणजेच पितृ पक्ष दरवर्षी भाद्रपद महिन्याच्या शुक्ल पक्षाच्या पौर्णिमेपासून सुरू होऊन पुढे तो १६ दिवस चालणार आहे. पितृ पक्ष दरवर्षी भाद्रपद पौर्णिमेपासून सुरू होतो आणि 16 दिवसानंतर अश्विन अमावास्येला संपतो. या तिथींमध्ये पितरांचे श्राद्ध आणि तर्पण केल्याने त्यांच्या आत्म्याला शांती मिळते आणि ते ते प्रसन्न होऊन त्यांच्या वंशजांना सुख-समृद्धी आणि आशीर्वाद देतात. पितृपक्षात पूर्वजांचे पूर्ण भक्तीभावाने स्मरण केले जाते आणि त्यांच्याप्रती कृतज्ञता व्यक्त केली जाते.
आजच्या लेखात आपण जाणून घेऊया, यावर्षीच्या पितृ पक्षाच्या तारखा, श्राद्धाची पद्धत, नियम, मंत्र आणि सर्व महत्त्वाची माहिती.
पितृ पक्ष 2023 : तारीख, तिथी, विधी आणि महत्व : Pitru Paksha 2023 Start Date And Time, Rituals
श्राद्धाद्वारे पितरांना तृप्त करण्यासाठी अन्नदान केले जाते आणि पिंड दान करून त्यांच्या आत्म्याच्या शांतीसाठी प्रार्थना केली जाते. श्राद्धाच्या वेळी आपण जे काही देण्याचे वचन देतो, ते पितरांना नक्कीच मिळते आणि पूर्वज कुटुंबाला समृद्धीचा आशीर्वाद देतात. ज्या तिथीला पूर्वजांचे निधन झाले त्याच तिथीला श्राद्ध केले जाते. ज्यांची पुढच्या जगात जाण्याची तारीख माहीत नाही, त्यांचे श्राद्ध सर्वपित्री अमावस्येला केले जाते.
पितृ पक्ष 2023 : तारीख – Pitru Paksha 2023 dates
तारीख | तिथी श्राद्ध | तिथी सुरूवात आणि समाप्ती |
29 सप्टेंबर 2023 | पौर्णिमा श्राद्ध | पौर्णिमा तिथीची सुरुवात – 28 सप्टेंबर 2023 – 06:49 PM पौर्णिमा तिथीची समाप्ती – 29 सप्टेंबर 2023 – 03:26 PM |
30 सप्टेंबर 2023 | प्रतिपदा श्राद्ध | प्रतिपदा तिथीची सुरुवात – 29 सप्टेंबर 2023 – 03:26 PM प्रतिपदा तिथीची समाप्ती – 30 सप्टेंबर 2023 – 12:21 PM |
30 सप्टेंबर 2023 | द्वितीया श्राद्ध | द्वितीया तिथीची सुरुवात – 30 सप्टेंबर 2023 -12:21 PM द्वितीया तिथीची समाप्ती – 1 ऑक्टोबर 2023 – 09:41 AM |
1 ऑक्टोबर 2023 | तृतीया श्राद्ध | तृतीया तिथीची सुरुवात – 1 ऑक्टोबर 2023 – 09:41 AM तृतीया तिथीची समाप्ती – 2 ऑक्टोबर 2023 – 07:36 AM |
2 ऑक्टोबर 2023 | चतुर्थी श्राद्ध (महा भरणी) | चतुर्थी तिथीची सुरुवात – 2 ऑक्टोबर 2023 – 07:36 AM चतुर्थी तिथीची समाप्ती – 3 ऑक्टोबर 2023 – 06:11 AM |
3 ऑक्टोबर 2023 | पंचमी श्राद्ध | पंचमी तिथीची सुरुवात – 3 ऑक्टोबर 2023 – 06:11 AM पंचमी तिथीची समाप्ती – 4 ऑक्टोबर 2023 – 05:33 AM |
4 ऑक्टोबर 2023 | षष्ठी श्राद्ध | षष्ठी तिथीची सुरुवात – 4 ऑक्टोबर 2023 – 05:33 AM षष्ठी तिथीची समाप्ती – 5 ऑक्टोबर 2023 – 05:41 AM |
5 ऑक्टोबर 2023 | सप्तमी श्राद्ध | सप्तमी तिथीची सुरुवात -5 ऑक्टोबर 2023 – 05:41 AM सप्तमी तिथीची समाप्ती -6 ऑक्टोबर 2023 – 06:34 AM |
6 ऑक्टोबर 2023 | अष्टमी श्राद्ध | अष्टमी तिथीची सुरुवात – 6 ऑक्टोबर 2023 – 06:34 AM अष्टमी तिथीची समाप्ती – 7 ऑक्टोबर 2023 – 08:08 AM |
7 ऑक्टोबर 2023 | नवमी श्राद्ध | नवमी तिथीची सुरुवात – 7 ऑक्टोबर 2023 – 08:08 AM नवमी तिथीची समाप्ती – 8 ऑक्टोबर 2023 – 10:12 AM |
8 ऑक्टोबर 2023 | दशमी श्राद्ध | दशमी तिथीची सुरुवात – 8 ऑक्टोबर 2023 – 10:12 AM दशमी तिथीची समाप्ती – 9 ऑक्टोबर 2023 – 12:36 PM |
9 ऑक्टोबर 2023 | एकादशी श्राद्ध | एकादशी तिथीची सुरुवात – 9 ऑक्टोबर 2023 – 12:36 PM एकादशी तिथीची समाप्ती – 10 ऑक्टोबर 2023 – 03:08 PM |
10 ऑक्टोबर 2023 | मघा श्राद्ध/एकादशी | एकादशी तिथीची समाप्ती – 10 ऑक्टोबर 2023 – 03:08 PM |
11 ऑक्टोबर 2023 | द्वादशी श्राद्ध | द्वादशी तिथीची सुरुवात – 10 ऑक्टोबर 2023 – 03:08 PM द्वादशी तिथीची समाप्ती – 11 ऑक्टोबर 2023 – 05:37 PM |
12 ऑक्टोबर 2023 | त्रयोदशी श्राद्ध | त्रयोदशी तिथीची सुरुवात – 11 ऑक्टोबर 2023 – 05:37 PM त्रयोदशी तिथीची समाप्ती – 12 ऑक्टोबर 2023 – 07:53 PM |
13 ऑक्टोबर 2023 | चतुर्दशी श्राद्ध | चतुर्दशी तिथीची सुरुवात – 12 ऑक्टोबर 2023 – 07:53 PM चतुर्दशी तिथीची समाप्ती – 13 ऑक्टोबर 2023 – 09:50 PM |
14 ऑक्टोबर 2023 | सर्व पित्री अमावस्या | अमावस्या तिथीची सुरुवात – 13 ऑक्टोबर 2023 – 09:50 PM अमावस्या तिथीची समाप्ती – 14 ऑक्टोबर 2023 – रात्री 11:24 PM |
![Pitru Paksha 2023 Start Date And Time](https://marathizatka.com/wp-content/uploads/2023/09/Pitru-Paksha-2023-Start-Date-And-Time-1024x683.jpg)
पितृ पक्ष म्हणजे काय ? pitru paksha meaning
पितरांच्या श्रद्धेने केलेल्या मोक्षाच्या विधीला श्राद्ध म्हणतात. त्यांना तृप्त करण्याच्या प्रक्रियेला तर्पण म्हणतात. तर्पण करणे म्हणजे पिंडदान करणे होय. भाद्रपदाच्या पौर्णिमेच्या दिवसापासून अश्विन कृष्णाच्या अमावास्येपर्यंत एकूण 16 दिवस श्राद्ध चालते.
हिंदू मान्यतेनुसार मृत्यूचा देव यम आहे, जो मृत व्यक्तीचा आत्मा पृथ्वीवरून पितृलोकात घेऊन जातो. पितृपक्षात पितरांच्या आत्म्याच्या शांतीसाठी तसेच त्यांच्या आशीर्वादासाठी श्राद्ध तर्पण म्हणजेच पिंडदान केले जाते. असे समजले जाते की, पितरांशी संबंधित काम केल्याने व्यक्तीला जीवनात सुख समाधान प्राप्त होते. पिंडदान करणाऱ्या कुटुंबातील लोकांवर पितर प्रसन्न होतात, त्यांना आशीर्वाद देतात, तसेच पितृदोषाची भीती नाहीशी होते.
या 16 दिवसांमध्ये आपले पूर्वज आपल्या घरात सूक्ष्म रूपात वास करतात. पितृ पक्ष 29 सप्टेंबर ते 14 ऑक्टोबर पर्यंत चालेल.
वाचा👉 पितृ पक्ष संपूर्ण माहिती मराठी : Pitru Paksha Information In Marathi
पितृपक्षात काय करावे? काय करू नये? श्राद्धविधी कसे केले जातात? या बाबतची सविस्तर माहिती जाणून घेण्यासाठी वर दिलेली लिंक क्लिक करा
पितृपक्ष श्राद्धविधी
- पौराणिक ग्रंथानुसार श्राद्ध करण्याची ठरावीक पद्धत आहे. श्राद्ध विधी पूर्ण विधीने केला नाही तर श्राद्ध विधी निष्फळ होतो आणि पितरांचे आत्मा अतृप्त राहतात असे मानले जाते.
- श्राद्ध विधी (पिंड दान, तर्पण) हे योग्य विद्वान ब्राह्मणाकडूनच केले जावेत, अशी शास्त्रोक्त धारणा आहे.
- श्राद्ध विधीत ब्राह्मणांना पूर्ण भक्तीभावाने दान दिले जाते आणि तसेच जर तुम्ही कोणत्याही गरीब किंवा गरजू व्यक्तीला मदत केली तर तुम्हाला खूप पुण्य मिळते.
- यासोबतच गाय, कुत्रे, कावळे इत्यादी पशु-पक्ष्यांनाही अन्नाचा काही भाग द्यावा. अन्नदान करताना त्यांनी आपल्या पूर्वजांचे स्मरण करावे. तुमच्या मनात त्यांना श्राद्ध मान्य करण्याची विनंती करावी.
- शक्य असल्यास नदीच्या काठी श्राद्ध करावे. अन्यथा ते घरीही करता येते. श्राद्धाच्या दिवशी ब्राह्मणांसाठी ब्राह्मण भोजन आयोजित करावे. जेवणानंतर त्यांना दक्षिणा देऊन तृप्त करावे.
- श्राद्ध पूजा दुपारी सुरू करावी. योग्य ब्राह्मणाच्या मदतीने मंत्रांचा जप करा आणि पूजेनंतर पाण्याने तर्पण अर्पण करा.
पितृ पक्षात करावयाच्या गोष्टी
पितृ पक्ष श्राद्धा मुळे आपल्याला आपल्या जीवनातील पूर्वजांचा नकारात्मक प्रभाव कमी करून त्यांचा आशीर्वाद घेण्याची संधि प्राप्त होते. प्रामाणिकपणे आणि भक्तीने विधी केल्याने, कोणीही वडिलोपार्जित ओझे कमी करू शकतो आणि आपल्या पूर्वजांचे आशीर्वाद घेऊ शकतो. ज्योतिषशास्त्रीय मार्गदर्शनानुसार त्यांच्या दिवंगत पूर्वजांचा सन्मान करण्यासाठी पितृ पक्षादरम्यान केले जाणारे काही विधी पाहू.
पितृ पक्षादरम्यान केला जाणारा सर्वात महत्त्वाचा विधी म्हणजे श्राद्ध. हे सर्व मृत पूर्वजांच्या वतीने कुटुंबातील ज्येष्ठ मुलाद्वारे केले जाते. श्राद्ध समारंभात मृत पितरांना अन्न, पाणी आणि इतर नैवेद्य अर्पण केले जातात.
तर्पण :
तर्पण हा एक विधी आहे जो मृत पितरांना जल अर्पण करण्यासाठी केला जातो. असे मानले जाते की मृत पितरांना जल अर्पण केल्याने त्यांची तहान भागते आणि कोणत्याही दुःखापासून मुक्ती मिळते.
पिंड दान :
पिंड दान हा एक विधी आहे जो मृत पूर्वजांना तांदूळ आणि पिठाचे गोळे अर्पण करण्यासाठी केला जातो. असे मानले जाते की मृत पूर्वजांना पिंड दान अर्पण केल्याने त्यांची भूक भागते आणि त्यांच्या आत्म्याचे पोषण होते.
गया श्राद्ध :
गया हे भारतातील एक पवित्र शहर आहे जे श्राद्ध करण्यासाठी एक शुभ ठिकाण मानले जाते. पितृ पक्षादरम्यान अनेक हिंदू त्यांच्या मृत पूर्वजांसाठी श्राद्ध विधी करण्यासाठी गयाला जातात.
पितृ दोष पूजा :
पितृदोष हा एक शाप आहे जो मृत पितरांच्या नाराजीमुळे होतो असे म्हटले जाते. जर एखाद्याच्या जन्मपत्रिकेत मजबूत पितृ दोष असेल तर ते त्यांच्या मृत पूर्वजांना शांत करण्यासाठी आणि शाप दूर करण्यासाठी पितृ दोष पूजा करू शकतात.
![Pitru Paksha 2023 Start Date And Time](https://marathizatka.com/wp-content/uploads/2023/09/Pitru-Paksha-2023-Start-Date-And-Time-m-1024x538.jpg)
पितृ पक्ष तर्पण विधी (पितृ पक्ष २०२३ तर्पण विधी)
- सर्वप्रथम स्वच्छ पाणी, आसन, ताट, कच्चे दूध, गुलाबाची फुले, फुलांच्या माळा, कुशा, सुपारी, जव, काळे तीळ, पवित्र धागा इत्यादी ठेवा.
- आचमनानंतर हात धुवून स्वतःवर पाणी शिंपडावे, नंतर गायत्री मंत्र म्हणावा.
- गुलाबाच्या पाकळ्या टाका, नंतर तांदूळ हातात घेऊन देवांचे मंत्राने स्मरण करा.
- शिळा बांधून तिलक लावावा. नंतर ताटात पाणी घ्यावे.
- कच्चे दूध पंचपत्रात ठेवावे.लक्षात ठेवा की तर्पण पद्धतीसाठी पूर्वेकडे तोंड करून बसावे लागते.
- कुशा पूर्वेकडे ठेवा. त्यानंतर श्राद्धाच्या वेळी अनामिकामध्ये कुशा गवताची अंगठी घालावी.
- नंतर सरळ हाताने तर्पण अर्पण करावे.
- गाईचे दूध, दही, तूप किंवा खीर पितरांना अग्नीत अर्पण करा.
- ब्राह्मणांना अन्न देण्यापूर्वी गाय, कुत्रे, कावळे यांच्यासाठी अन्न बाहेर काढावे.
- दक्षिणेकडे तोंड करून कुश, तीळ आणि पाणी घेऊन पितरांचा संकल्प करावा आणि एक किंवा तीन ब्राह्मणांना भोजन द्यावे.
- तर्पण अर्पण केल्यावरच ब्राह्मणाला अन्नदान करा आणि भोजनानंतर दक्षिणा व इतर वस्तू दान करा आणि ब्राह्मणाचा आशीर्वाद घ्या.
श्राद्ध भोजन (श्राद्ध भोजन)
- ब्राह्मणाला श्राद्ध करण्यासाठी आमंत्रित करावे, ब्राह्मण भोजन आयोजित करा आणि आपल्या क्षमतेनुसार दक्षिणा द्या.
- श्राद्धाच्या दिवशी आपल्या क्षमतेनुसार किंवा इच्छेनुसार अन्न तयार करा.
- तुम्ही ज्या व्यक्तीसाठी श्राद्ध करत आहात त्यांच्या आवडीनुसार जेवण तयार करा.
- श्राद्धाच्या दिवशी घरच्या स्वयंपाकघरात लसूण आणि कांद्याशिवाय फक्त सात्विक अन्न तयार करावे.
- या जेवणामध्ये उडीद डाळ, वडा, तांदूळ, दूध, तुपापासून बनवलेले पदार्थ, खीर, कडधान्य, कोशिंबीर, भेंडी भोपळा आणि कच्ची केळी यासारख्या हंगामी भाज्या स्वीकारल्या जातात.
- श्राद्धाच्या दिवशी स्मरण करून पितर घरी येतात आणि आवडीचे अन्न खाऊन तृप्त होतात, असा समज आहे.
- जेवणात लसूण आणि कांदा वापरू नका.
- यज्ञांचे पाच प्रकार (पाच भाग) शास्त्रात सांगितले आहेत: गौ (गाय) यज्ञ, श्वान (कुत्रा) यज्ञ, काक (कावळा) यज्ञ, देवडी यज्ञ, पिपिलिका (मुंगी) यज्ञ.
![Pitru Paksha 2023 Start Date And Time](https://marathizatka.com/wp-content/uploads/2023/09/Pitru-Paksha-2023-Start-Date-And-Time-n-1024x538.jpg)
पितृ पक्ष उपाय
- श्राद्ध केल्याने पितरांसह देवही संतुष्ट होतात. श्राद्ध-तर्पण म्हणजे आपल्या पितरांप्रती आपला आदर आहे. याद्वारे पितरांचे ऋणही फेडले जाते.
- श्राद्धाच्या 16 दिवसात अष्टमुखी रुद्राक्ष धारण करा.
- या दिवसांमध्ये 16 किंवा 21 मोराची पिसे घरात ठेवा.
- शिवलिंगावर दूध मिसळून जल अर्पण करा. रोज घरीच खीर बनवा
- सर्व प्रथम, गाय, कुत्रा आणि कावळ्यासाठी स्वतंत्रपणे अन्न घ्या.
- असे मानले जाते की हे सर्व जीव यमाच्या अगदी जवळ आहेत. यापासून पितरांना अन्न मिळते.
तर्पण आणि पिंड दान कोण करू शकतो?
शास्त्रानुसार पितरांचे श्राद्धविधी करण्यासाठी वर्षभरात ९६ संधी आहेत. वर्षातील १२ महिन्यांतील १२ अमावस्या तिथीलाही श्राद्ध करता येते. श्राद्ध विधी करून तीन पिढ्यांतील पितरांना नैवेद्य दाखवता येतो. श्राद्ध तीन पिढ्यांपर्यंत चालते. श्राद्ध हे पुत्र, नातू, पुतणे किंवा पुतणे करतात. ज्यांच्या घरात पुरुष सदस्य नाहीत अशा ठिकाणी महिलाही श्राद्ध करू शकतात. पितृ पक्षात सर्व तिथींचे वेगळे महत्त्व आहे. पितृ पक्षात ज्या तिथीला व्यक्तीचा मृत्यू होतो त्या तिथीला श्राद्ध विधी केले जातात.
तिथीनुसार श्राद्धाचे महत्त्व
पौर्णिमा – जो पौर्णिमेच्या दिवशी श्राद्ध वगैरे करतो त्याची बुद्धिमत्ता, पुष्टी, स्मरणशक्ती, ग्रहणशक्ती, मुले, नातवंडे आणि संपत्ती वाढते. सणाचे पूर्ण फळ त्याला मिळते.
प्रतिपदा – प्रतिपदा संपत्तीसाठी असून श्राद्ध करणाऱ्या व्यक्तीला प्राप्त झालेल्या वस्तू नष्ट होत नाहीत.
सप्तमी – जो सप्तमीला श्राद्ध वगैरे करतो त्याला मोठ्या यज्ञांचे पुण्य प्राप्त होते.
अष्टमी – जो अष्टमीला श्राद्ध करतो त्याला पूर्ण समृद्धी प्राप्त होते.
नवमी – नवमीला श्राद्ध केल्याने धन आणि मनाप्रमाणे वागणारी स्त्री प्राप्त होते.
दशमी- दशमी तिथीचा आदर केल्याने व्यक्तीला ब्रह्मत्वाची लक्ष्मी प्राप्त होते.
द्वादशी – द्वादशी तिथीचे श्राद्ध केल्याने राष्ट्राचे कल्याण होते आणि भरपूर अन्न मिळते असे म्हटले जाते. त्रयोदशीचे श्राद्ध केल्याने संतती, बुद्धी, ग्रहणशक्ती, स्वातंत्र्य, उत्तम प्रतिज्ञा, दीर्घायुष्य आणि समृद्धी प्राप्त होते.
एकादशीचे श्राद्ध हे श्रेष्ठ दान आहे
अशी मान्यता आहे की, श्राद्ध न केल्यास, गृहस्थाला कठोर शाप देऊन पूर्वज आपल्या जगात परत जातात. एकादशीचे श्राद्ध हे श्रेष्ठ दान आहे. तो सर्व वेदांचे ज्ञान देतो. त्याची सर्व पापे नष्ट होतात आणि त्याला समृद्धी प्राप्त होत राहते.
![Pitru Paksha 2023 Start Date And Time](https://marathizatka.com/wp-content/uploads/2023/09/Pitru-Paksha-2023-Start-Date-And-Time-b-1024x538.jpg)
कोणाचे श्राद्ध कोणत्या तिथीला करावे?
- पितृ पक्ष पौर्णिमा तिथीपासून सुरू होतो. आजी-आजोबांच्या कुटुंबातील एखाद्याचा प्रतिपदेला मृत्यू झाला असेल आणि मृत्यूची तारीख माहित नसेल, तर त्याचे श्राद्ध प्रतिपदेला केले जाते.
- पंचमी तिथीला अविवाहित व्यक्तीचा मृत्यू झाल्यास त्याचे श्राद्ध या तिथीला करावे.
- जर एखाद्या स्त्रीचा मृत्यू झाला असेल आणि मृत्यूची तारीख माहित नसेल तर तिचे श्राद्ध नवमी तिथीला केले जाते.
- एकादशीला मृत भिक्षूंचे श्राद्ध केले जाते.
- अपघातात मृत्युमुखी पडलेल्यांचे श्राद्ध चतुर्दशी तिथीला करावे.
- सर्वपित्री मोक्ष: अमावस्येला ज्ञात-अज्ञात सर्व पितरांचे श्राद्ध करावे.
- अकाली मृत्यू झालेल्यांचे श्राद्ध चतुर्दशीला केले जाते.
- षष्ठी तिथीला श्राद्ध करणाऱ्या व्यक्तीचीही देवता पूजा करतात.
पितृ पक्षात गीता पठणाचे फायदे
29 सप्टेंबरला आश्विन महिन्याच्या प्रतिपदा तिथीपासून पितृ पक्ष सुरू होईल, 14 ऑक्टोबरला अश्विन महिन्याच्या कृष्ण पक्षाच्या अमावास्येला समाप्त होईल. जर मृत व्यक्तीची तारीख माहित नसेल तर अशा स्थितीत अमावस्या तिथीला श्राद्ध केले जाते. या दिवशी सर्वपित्री श्राद्ध योग मानला जातो. धार्मिक मान्यतांनुसार पितृपक्षात पितरांशी संबंधित कार्य केल्याने पितरांना मोक्ष प्राप्त होतो. या दृष्टीने पूर्वजांशी संबंधित कार्य विधीनुसार केल्यास पितरांचा आशीर्वाद प्राप्त होतो. श्राद्धात श्रीमद्भागवत गीतेच्या सातव्या अध्यायाचे महात्म्य वाचावे व नंतर संपूर्ण अध्यायाचे पठण करावे. या पाठाचे फळ आत्म्याला अर्पण करावे.
श्राद्ध करणे का महत्वाचे आहे ?
पितरांचे ऋण एका जन्मात फेडणे शक्य नाही, त्यांनी जगाचा निरोप घेतल्यानंतरही श्राद्ध करून त्यांचे ऋण फेडण्याची परंपरा आहे. यामध्ये पितृ पक्षादरम्यान दिवंगत पूर्वजांच्या आत्म्याच्या शांतीसाठी श्राद्ध केले जाते. असे मानले जाते की जर पूर्वजांना राग आला तर त्या व्यक्तीचे जीवन सुखी राहत नाही आणि त्याला अनेक समस्यांना सामोरे जावे लागते. एवढेच नाही तर घरात अशांतता पसरते आणि व्यवसायात व घरातील नुकसानीला सामोरे जावे लागते. अशा परिस्थितीत पितरांना संतुष्ट करण्यासाठी आणि त्यांच्या आत्म्याच्या शांतीसाठी पितृ पक्षात श्राद्ध करणे आवश्यक मानले जाते.
श्राद्धासाठी फक्त या 4 जीवांचीच का निवड केली आहे?
ज्योतिषींनी सांगितले की आपले पूर्वज पशु-पक्ष्यांमधून आपल्या जवळ येतात आणि गाय, कुत्रा, कावळा आणि मुंगी यांच्याद्वारे पितृछत्र प्राप्त करतात. श्राद्धाच्या वेळी पितरांसाठी अन्नाचा काही भागही काढला जातो, तरच श्राद्ध विधी पूर्ण होतो. श्राद्ध करताना पितरांना अर्पण केलेल्या अन्नातील पाच भाग गाय, कुत्रा, मुंगी, कावळा आणि देवांसाठी काढले जातात.
कुत्रा हे जल तत्वाचे प्रतीक आहे.
मुंगी हे अग्नि तत्वाचे प्रतीक आहे
कावळा हे वायु तत्वाचे प्रतीक आहे
गाय हे पृथ्वी तत्वाचे प्रतीक आहे
देवता आकाश तत्वाचे प्रतीक आहे.
अशाप्रकारे या पाच घटकांना अन्न देऊन आपण पाच तत्वांप्रती कृतज्ञता व्यक्त करतो.केवळ गायीमध्ये पाच तत्वे एकत्र आढळतात. त्यामुळे पितृ पक्षाच्या काळात गायीची सेवा करणे विशेष फलदायी असते.
काही गोष्टी लक्षात ठेवणे देखील महत्त्वाचे आहे (पितृ पक्षाचे नियम)
पितरांना प्रसन्न ठेवण्यासाठी श्राद्धाच्या दिवशी विशेष कार्य केले पाहिजे आणि यावेळी काही गोष्टी लक्षात ठेवणे देखील आवश्यक आहे.
- श्राद्ध करण्यासाठी ब्रह्मवैवर्त पुराण सारख्या धर्मग्रंथात असे नमूद केले आहे की मृत पितरांच्या कुटुंबात ज्येष्ठ पुत्र किंवा कनिष्ठ पुत्र आणि जर पुत्र नसेल तर केवळ नातू, पुतणे, पुतणे किंवा शिष्य हेच श्राद्ध करण्यास पात्र आहेत. तिलांजली आणि पिंड दान देतात.
- पितरांसाठीचे सर्व विधी उजव्या खांद्यावर गळ्यात पवित्र धागा ठेवून आणि दक्षिणेकडे तोंड करून केले जातात.
- असे अनेक पूर्वज आहेत ज्यांना मुलगे नाहीत किंवा जे निपुत्रिक आहेत. जर अशा पितरांच्या आदरापोटी त्यांचे भाऊ, पुतणे, पुतणे किंवा इतर पुरुष काका-काका कुटुंबातील सदस्य पितृपक्षात उपवास करतात आणि ब्राह्मणांकडून पिंडदान, अन्न व वस्त्र दान करून विधीनुसार श्राद्ध करतात, तर पितरांच्या आत्म्याला मोक्ष प्राप्त होतो.
- बटाटा, मुळा, वांगी, तारो आणि जमिनीखाली पिकवलेल्या भाज्या पितरांना अर्पण केल्या जात नाहीत.
श्राद्धाची वेळ नेहमी शास्त्रानुसार असते, जेव्हा सूर्याची सावली पायावर पडू लागते म्हणजेच दुपारनंतर. पहाटे किंवा 12 वाजण्यापूर्वी केलेले श्राद्ध पितरांपर्यंत पोहोचत नाही. - पितरांप्रती आदर आणि कृतज्ञता दाखवणाऱ्याला काही तरी निमित्त करावेच लागते. हे श्राद्धाचे कारण आहे. आपल्या पूर्वजांप्रती कृतज्ञतेची भावना सतत ठेवल्याने आपल्या संस्कृतीचे मोठेपण दिसून येते. देव स्मृतीनुसार श्राद्ध करू इच्छिणाऱ्या व्यक्तीला परम सौभाग्य प्राप्त होते.
पितृ पक्षादरम्यान या 5 चुका करू नका (पितृ पक्षाच्या चुका)
सात्विक अन्न
पितृ पक्षाच्या दिवशी फक्त सात्विक अन्न सेवन करावे. या दिवशी कांदा, लसूण, मांस आणि मद्य खाणे टाळावे. तसेच या दिवशी घरात मांसाहार करू नये. कारण या दिवशी पितरांच्या नावाने श्राद्ध आणि तर्पण केले जाते.
केस आणि नखे कापू नका
पितृपक्षात श्राद्ध करणाऱ्या व्यक्तीने संपूर्ण १५ दिवस केस आणि नखे कापू नयेत. तथापि, या काळात पितरांच्या श्राद्धाची तिथी आली तर पिंडदान करणाऱ्या व्यक्तीचे केस आणि नखे कापू शकतात.
प्राणी आणि पक्ष्यांना त्रास देऊ नका
पितृ पक्षाच्या काळात पूर्वज पक्ष्यांच्या रूपात पृथ्वीवर येतात. अशा वेळी त्यांना कोणत्याही प्रकारे त्रास देऊ नये, कारण असे केल्याने पितरांचा कोप होतो, असे मानले जाते. अशा स्थितीत पितृपक्षात पशु-पक्ष्यांची सेवा करावी.
शुभ कार्य करू नका
पितृ पक्षामध्ये कोणतेही शुभ कार्य करू नये. पितृ पक्षामध्ये विवाह, मुंडन, सगाई आणि घरातील गरमागरम यासारखे शुभ कार्य निषिद्ध मानले जातात. वास्तविक पितृपक्षात शोकाचे वातावरण असते, त्यामुळे या दिवसांत कोणतेही शुभ कार्य करणे अशुभ मानले जाते.
नवीन वस्तू खरेदी करू नका
पितृ पक्षामध्ये कोणतीही नवीन वस्तु खरेदी करू नये. पितृ पक्षामध्ये गाडी, घर, व्यवसाय सामान वगैरे खरेदी करणे निषिद्ध मानले जातात. पितृपक्षात शोकाचे वातावरण असते, त्यामुळे या दिवसांत कोणतीही नूतन खरेदी करणे अशुभ मानले जाते.
पितृपक्ष चांगला की वाईट ?
आपल्या हिंदू समाजात पितृपक्षासंबंधी बरेच समज-गैरसमज आहेत. जो जन्माला आला आहे, त्याचा कधी ना कधी मृत्यू हा आहेच. पृथ्वीवरील हे एक शाश्वत सत्य आहे. आत्म्याला आपण चैतन्य म्हणू शकतो. प्रत्येक जिवंत माणूस म्हणजे त्याचे शरीर आणि आत्मा. गणिती सूत्रात सांगायचे म्हटले तर जिवंत माणूस वजा मृत माणूस म्हणजे त्याचा आत्मा होय. एखादा माणूस मरण पावला की त्याचे पार्थिव शरीर नष्ट होते, परंतु आत्मा कधीही नष्ट होत नसतो. आत्मा अनंतात विलीन झाला, की माणसाच्या आत्म्याला शांती मिळते, असे आपण समजतो.
पितरांना संतुष्ट करण्यासाठी जो विधी केला जातो, त्याला ‘श्राद्ध’ म्हणतात. शास्त्रात असे सांगण्यात आले आहे की, आपल्या पूर्वजांचे मृत आत्मे भाद्रपद कृष्ण पक्षामध्ये म्हणजेच पितृपक्षामध्ये आपल्या वंशजांच्या घरी राहायला येतात त्यांच्याविषयी प्रेम, आठवण व आदर व्यक्त करण्यासाठी भाद्रपद कृष्ण पक्षात दर दिवशी महालय श्राद्ध करावे, परंतु हे शक्य झाले नाही, तर ज्या तिथीला आपले पूर्वज मरण पावले असतील त्या तिथीला आपल्या सर्व पितरांच्या आठवणीने महालय-श्राद्ध करण्यास सांगण्यात आले आहे.
हे श्राद्ध करताना माहेर, सासरकडील पूर्वजांचा म्हणजेच पिता म्हणजे वडील, पितामह म्हणजे आजोबा, प्रपितामह म्हणजे पणजोबा, माता म्हणजे आई, पितामही म्हणजे आजी आणि प्रपितामही म्हणजे पणजी यांच्यापैकी जे कोणी मृत असतील, त्या सर्वांच्या नावांचा उल्लेख यावेळी केला जातो. कावळ्याला आत्मा दिसतो अशी आपली सगळ्यांचीच एक समजूत आहे. म्हणूनच माणूस मरण पावल्यावर त्याच्या आत्म्याला शांती मिळाली की नाही, ते कावळ्याने पिंडाला केलेल्या स्पर्शावरून तपासले जाते.
पितृ पक्ष वारंवार विचारले जाणारे प्रश्न
2023 मध्ये पितृ पक्ष कधी सुरू होईल?
पितृ पक्ष पौर्णिमा तिथीपासून म्हणजेच १४ सप्टेंबर २०२३ पासून सुरू होणार आहे.
2023 मध्ये पितृ पक्षाची सांगता कधी होईल?
पितृ पक्षाची सांगता अमावस्या तिथीला म्हणजेच 14 ऑक्टोबर 2023 रोजी होईल.
निष्कर्ष
मित्रांनो, मराठी झटका डॉट कॉम या वेब पेज द्वारे पितृपक्ष या पिंडदानाबद्दल कथा, पिंडदान विधि, आणि माहिती याबाबतची सगळी माहिती आपल्यापर्यंत पोहोचविण्याचा एक छोटासा प्रयत्न केला आहे. आपल्याला ही माहिती वाचून कशी वाटली? कमेंट करून आम्हाला नक्की कळवा. पुन्हा भेटू असाच एक नवीन विषय घेऊन. तोपर्यंत नमस्कार.